Uvod u šematizam

Mitropolija Crnogorsko-primorska je kako u ranijim vremenima tako i u novije doba mijenjala svoje granice i naziv. Dugo vremena, sve do 15. v. njeno sjedište je bilo u Primorju, na Miholjskoj prevlaci. Zvala se Zetskom ali joj je najviše odgovarao naziv Primorska. Od 15. v. postepeno prelazi na Cetinje, tako da joj se poslednjih pet vjekova i naziv kao i granice prilagođavaju novim uslovima. Naziv "Zetska" postepeno prerasta u Crnogorska ili Cetinjska Mitropolija. Zvala se dugo vremena i Skenderijskom, u turska vremena. Zadržala je svoju jurisdikciju i nad Primorjem iako je u tome pogledu bilo često teškoća, naročito u vrijeme Mletačke republike a kasnije i u vrijeme Austrougarske vladavine nad Bokom Kotorskom.

Na prostoru današnje Crne Gore do jurisdikcijskih promjena naročito je došlo u prošlom vijeku. Prvo je osnovana Bokokotorska eparhija (zvanično osnovana 1870. g. - njen prvi episkop Gerasim Petranović ustoličen 1874. g. u Kotoru) kojoj je pripadao i Dubrovnik pa je njen episkop nosio titulu "bokokotorski i dubrovački". Ova Eparhija je postojala do 1931. g. t. j. do donošenja prvog Ustava SPC obnovljene Pećke Patrijaršije kada je došlo do arondacije mnogih Eparhija SPC. Njen poslednji episkop je bio Kiril Mitrović (prethodno je bio Zahumsko- raški, naimenovan 27. maja 1908. g., rukopoložen u Petrogradu 31. maja 1909 g.). Bokokotorska Eparhija je pokrivala crkveni prostor Primorja do Sutomora, Dubrovnika i Risna. Imala je četiri protopreziterijata (budvanski, ercegnovski, kotorski i risanski). Od 1931. g. sav njen prostor, sem Dubrovnika, uključen je u sastav Crnogorsko-primorske eparhije.

Druga eparhija, osnovana za vrijeme knjaza Nikole (1878. g.) ali koja je dobila episkopa tek 1909. g., jeste Zahumsko-raška sa sjedištem u manastiru Ostrogu odnosno u Nikšiću. Njoj su pripali djelovi Hercegovačke eparhije koji su u prošlom vijeku pripojeni knjaževini Crnoj Gori. Poznato je da je sjedište Hercegovačke eparhije bilo od vremena Svetog Vasilija Ostroškog u Manastiru Ostrogu i da su njoj pripadali svi predjeli stare Hercegovine (sve do Manastira Morače). Zahumsko-rašku eparhiju su do njenog ukidanja i prisajedinjenja Cetinjskoj mitropoliji (1931. g.) sačinjavala tri namjesništva: nikšićko, spuško i kolašinsko sa deset manastira (Manastir Ostrog, Morača, Piva, Župa, Bijela, Podmalinsko, Dobrilovina, Ćelija Piperska, Duga).

Poslije oslobođenja sjeverne Crne Gore do Pljevalja, i poslije Prvog balkanskog rata (1912. g.) formirana je, u okvirima kraljevine Crne Gore - Pećka mitropolija sa sjedištem u Pećkoj patrijaršiji. Prvi mitropolit je bio dr. Gavrilo Dožić. Sačinjavali su je protoprezviterijati: pećki, beranski, bjelopoljski i pljevaljski sa manastirima: Pećka patrijaršija, Visoki Dečani, Đurđevi Stupovi, Sveta Trojica (Pljevlja), Dovolja i Aranđelovo (na Đurđevića Tari).

Tek od njenog osnivanja bilo je moguće da zaživi Sv. Sinod Crkve u Crnoj Gori zvanično osnovan 1904. g. ali pošto je posle uslijedio Drugi balkanski i Prvi svjetski rat, Sv. Sinod u tom sastavu se sastao prvi i poslednji put 4. decembra 1918. g. , donijevši odluku o prisajedinjenju Cetinjske arhiepiskopije - "Srpsko- Pravoslavne Sv. Crkve u Crnoj Gori" sa ostalim pokrajinskim srpskim Mitropolijama i eparhijama u sklopu vaspostavljene Pećke patrijaršije.Posle arondacije Pećke eparhije (1931. g.), beranski i bjelopoljski protoprezviterijati su po prvi put u istoriji ušli u sastav Crnogorsko-primorske mitropolije, pljevaljski - u sastav Dabrobosanske - a Metohija u sastav Raško-prizrenske eparhije (sa izuzetkom Pećke patrijaršije koja je ušla u nadležnost Srpskog patrijarha).

Po izmijenjenom Ustavu SPC od 1947. g. obnovljena je drevna Budimljansko- polimska eparhija sa sjedištem u Bijelom Polju. U njen sastav su ušli nekadašnji djelovi Pećke mitropolije kao i Pljevlja i Prijepolje sa manastirom Mileševom. Zbog komunističkog nasilja ona je 1956. g. ukinuta i podijeljena između Crnogorsko- primorske i Dabrobosanske mitropolije. Pljevlja sa manastirima Sv. Trojice, Aranđelovom, i Dovoljom, Banja Pribojska, Prijepolje i manastir Mileševa pripali su Dabrobosanskoj mitropoliji a andrijevačko, bjelopoljsko i beransko namjesništvo vraćeni su Crnogorskoj mitropoliji u čijem sastavu se i danas nalaze.

Po ukazanoj crkvenomisijskoj potrebi 1993. g. obnovljena je stara Mileševska eparhija sa sjedištem u Manastiru Mileševa i u njen sastav su ušli gore navedeni djelovi Dabrobosanske mitropolije uključujući Priboj sa manastirom Banjom, Novu Varoš i Sjenicu.

Ovdje da dodamo, da je Bar sa okolinom ostao stalno u sastavu Mitropolije Crnogorsko-primorske od vremena njegovog oslobođenja (1874. g.), što znači i u vrijeme postojanja Bokokotorske eparhije.

Iz ovog kratkog presjeka promjena crkvenog ustrojstva u prošlim vremenima na tlu današnje Crne Gore, dade se zaključiti da današnja Crnogorsko-primorska mitropolija obuhvata oblasti nekadašnjih svetosavskih episkopija: Zetske i djelove Budimljanske i Zahumske. Za vrijeme Knjaževine Crne Gore i poslije Zetske banovine, odnosno Kraljevine Jugoslavije, ona je samo obuhvatala protopreziterijate: cetinjski (sa namjesništvima - riječkim i čevskim), podgorički (sa namjesništvima - barskim i crmničkim) i grahovskim (sa namjesništvom sreza nikšićkog); njoj su pripadali manastiri: Cetinjski, Brčeoski, Dajbabe, Kosijerevo i Vranjina. Dakle, kao što se vidi iz njenog današnjeg Šematizma koji slijedi, tek od Ustava SPC iz 1931. g. u njen sastav ulazi nekadašnja Bokokotorska eparhija (izuzev Dubrovnika i zaleđa hercegnovskog koje je pripalo Zahumsko-hercegovačkoj eparhiji), Zahumsko-raška i djelovi Pećke eparhije (odnosno u posleratnom periodu - Budimljansko-polimske). Iz navedenog se dade zaključiti da je ona prvi put u istoriji svoga 780 -godišnjeg postojanja pokrila tako široku oblast koju i danas pokriva tek 1931 . g. saglasno Ustavu vaspostavljene Pećke patrijaršije.

Da dodamo gore rečenome da u nadležnost Mitropolita Crnogorsko-primorskog danas spada i Skadarski vikarijat, sa pravoslavnim srpskim življem Skadra i okoline (Vraka i druga sela). Tu su do dolaska albanskih komunista (1945. g.) bila tri hrama: Sv. Trojica (Vraka), Saborni hram Sv. Aleksandra Nevskog i hram Sv. Arhangela na srpskom pravoslavnom groblju u Skadru, sa trojicom sveštenika: proto Štirkić (ubijen 1944. g., bačen u krečanu), proto Veliša Popović i Lazar Popović. Prota Lazar Popović je umro u albanskom zatvoru a prota Veliša. poslije izlaska iz zatvora sedamdesetih godina, nije smio obavljati svešteničke dužnosti; hram Sv. Aleksandra Nevskog je srušen i na njegovo mjesto podignut oficirski dom; drevno srpsko pravoslavno groblje sa hramom Sv. Arhangela je razoreno i tu podignut Dom zdravlja (djelovi groblja i danas postoje) - ono je do rata (1941. g.) imalo svog čuvara sveštenika, bilo je pod zaštitom Vlade Kraljevine Jugoslavije jer su u njemu sahranjeni oko 10.000 poginulih na Skadru Crnogoraca i Srbijanaca (1913. g.) kao i mnogi srbijanski vojnici iz vremena Albanske golgote - (1916-1918. g.). Hram Sv. Trojice u vrijeme E. Hodže je pretvoren u omladinski dom; danas je u ruševinama.

Parohije ovog vikarijata: skadarska, vračka i kamenička podpadale su pod Raško-prizrenski eparhiju Vaseljenske patrijaršije sve do 1913. g. Tada su ustupljena Pećkoj mitropoliji da bi 1918. g. aktom Mitropolita crnogorskog Mitrofana Bana ušle u sastav Pećke patrijaršije. Tadašnji "mitropolitanski namjesnik" "Skadarske crkve" arhimandrit Viktor Mihailović je kasnije izabran i rukopožen za skadarskog episkopa (umro je, prognan iz Albanije, 1938. g. u manastiru Dečanima). Osnivanjem Albanske pravoslavne crkve (1937. g.) formira se od ovih parohija Skadarski vikarijat, koji je kao takav ušao u Ustav SPC 1947. g. iako su trojica navedenih sveštenika poslije 1945. g. bili uključeni, bez odobrenja Srpske patrijaršije, u Albansku pravoslavnu crkvu.

Od devedesetih godina vjernici iz Skadra i Vrake su u stalnom kontaktu sa Mitropolijom crnogorsko-primorskom. U cilju njihovog okupljanja Mitropolija je (1993. g.) osnovala "Bratstvo Sv. Jovana Vladimira" sa sjedištem u Skadru. U saradnji sa Albanskom pravoslavnom crkvom u gradnji je, u Vraki, novi hram Svete Trojice. Mitropolit Crnogorsko-primorski je dva puta posjetio Skadar i Vraku( 1992. i 1998. g.). mnogi Skadrani i Vračani, naročito poslije njihovog izbjeglištva (1991. g.), primili su Sveto Krštenje. Svake godine Mitropolija u saradnji sa "Bratstvom Sv. Jovana Vladimira" i predsjednikom društva "Rozafa Morača" G. Milanom Brajovićem organizuje poklonička putovanja po našim svetinjama, naročito za praznik Sv. Jovana Vladimira (4. juna) i za Bogojavljenje. Iz Skadra, blagoslovom mitropolita Crnogorsko-primorskog, na studijama u moskovskoj Seminariji i Duhovnoj akademiji nalazi se G. Apolon Miščenko.

Napomena autora: Iz razloga tehničke nemogućnosti autori nijesu obrađivali pitanja pregleda svih parohijskih hramova i detaljnog popisa imena svih parohija. Ona će biti unijeta u građu šematizma Mitropolije Crnogorsko-primorske u čast 2000 godina hrišćanstva, koje je u izradi.

Mitropolija Crnogorsko-primorska : Šematizam za 1999. : Uvod u šematizam

Copyright ©1999-2000 Pravoslavna Mitropolija Crnogorsko-primorska. Sva prava zadržana.