|
Povodom dvijehiljadugodišnjice Ovaploćenja Boga Logosa
Monah jerusalimski i starac manastira Vranjine u Zetskoj Svetoj Gori, on je pisac dva znamenita zbornika, Šestodnevnika (1439-1453.) i Goričkog zbornika (1441/42.) i duhovnik Jelene Balšić i kao takav ličnost kroz koju su se prelomili ključni problemi XV vijeka. Drugi talas isihazma, firentinski sabor i unija, pad Carigrada i postepeno nestajanje svih država istočnopravoslavnog kruga, uspon Rusije, susret sa zapadnom renesansnom civilizacijom, okupljanje monaha u Zetskoj Svetoj Gori, uobličavanje Crne Gore – to sve su događaji koji su do danas odredili naše istorijsko postojanje i bez kojih je nerazumljiv svijet na početku Trećeg hiljaduleća.
Sudeći po njegovom nepoznatom i do sada neproučenom teološkom djelu, Nikon ne samo da je dijelio vrijeme sa Josifom Vrijenijem, Markom Efeskim i Genadijem Sholarijem, nego je vjerovatan i njihov živi saodnos i značajan uticaj Nikonov na svoje i naše vrijeme.
Hram Vaskrsenja Hristovog u Podgorici
Svečano otvaranje skupa
Mitropolit Crnogorsko-primorski i egzarh sveštenog pećkog trona Amfilohije
Predstavljanje Internet-izdanja Goričkog zbornika
jeromonah Jovan (Ćulibrk)
Ručak
Virpazar
Prva sesija: Krug Zetske Svete Gore
Arhimandrit Makarije (Mavrogahakis), Momčilo Spremić, Vidosava Nedomački, Mirko Kovačević, monah Nikodim (Bogosavljević), monah Pavle (Kondić), Irena Špadijer, Tatjana Subotin-Golubović
Večera
 |
|
07.09.2000.Podgorica Ministar vera u vladi C.Gore g. Dubak i Mitropolit Crnogorsko primorski g. Amfilohije, pre početka naučnog simpasiona" Nikon Jerusalimljanin, vreme, ličnost i djelo Snimio: Z. Ćirić |
Mitropolit Crnogorsko-primorski Gospodin Amfiloje svečano je otvorio Simposion u Sabornom Hramu Hristovog Vaskrsenja u Podgorici. U svojoj besjedi Mitropolit je govorio o značaju ovog Simposiona za naše dane, jer ovaj vijek po mnogo čemu podsjeća na vijek u kojem je živio Nikon Jerusalimac.
"Petnaesti vijek predstavlja jedan prelomni vijek u istoriji Evrope. Po mnogo čemu petnaesti vijek je vijek novog tragičnog sučeljavanja onoga što nazivamo Istok i Zapad, sučeljavanja i prožimanja. On je i vododjelnica svega toga, najezda islama s jedne strane, s druge strane gašenje velikog Istočno-romejskog Carstva, pad Vizantije 1453. godine, s treće strane rađanje onoga što nazivamo novovjekovlje, renesansa, novovjekovna kultura. Sve se to događalo u četrnaestom i petnaestom vijeku u onom vremenu koje nas je sabralo ovdje, danas u vremenu življenja i djelanja ove malo poznate, ali izuzetne ličnosti petnaestog vijeka, starca Nikona Jerusalimca. To sučeljavanje svjetova dobilo je poseban izraz upravo ovdje na ovom prostoru, na prostoru Zetske Svete Gore. Ovdje je došlo do usijanja, i po mnogo čemu petnaesti vijek liči na ovaj vijek u kojem mi živimo.
Sadašnja zbivanja na ovom prostoru i šire na evropskim prostorima su odraz i odsjaj prošlosti. Zato je aktuelnost Nikona Jerusalimca, njegovog duhovnog, književnog i naučnog djela utoliko veća i zato je ovaj Simposion izazovniji za nas. Imaćemo prilike da se nađemo na onom mjestu gdje su hodile noge Nikona Jerusalimca, mjestu gdje je živjela Jelena Balšić, kćerka Velikomučenika Kosovskog Lazara, gdje se podvizavala na ostrvu Beška, na Brezovici gdje se i upokojila, odakle je pisala svoja pisma izražavajući svoje nedoumice, svoju duhovnu borbu, nedoumice svog vremena i svoga naroda. Pisma na koje je Nikon Jerusalimac odgovarao iz Svetog grada Jerusalima koja su ostala zapisana i koja su dragocjena. Ličnost Nikonova je utoliko značajnija što se preko nje tadašnja srpska država i tadašnja Zeta vezuju neposredno sa Svetim Gradom Jerusalimom. On je organski dio živog i živonosnog pokreta tzv. isihazma, koji je zapljusnuo sve Pravoslavne zemlje i narode onoga vremena počevši od Sinaja preko Kipra i savremene Grčke, naročito preko Svete Gore, od Carigrada preko moravske Srbije, Bugarske, Moldavije, Vlaške pa sve do Kijevske i Moskovske Rusije.
 |
| 07.09.2000.Podgorica Mitropolit g. Amfilohije ( Radović) na Međunarodnom simpasionu" Nikon Jerusalimljanin, vreme, ličnost i djelo", koji se održava u Podgorici i na Skadarskom jezeru. Snimio: Z. Ćirić |
Taj veliki pokret zvani isihazam kojem su poseban pečat dali Sveti Grigorije Sinait i Sveti Grigorije Palama, ostavio je značajnih tragova. To je odgovor Pravoslavnog Istoka na duhovne, kulturne i civilizacijske procese koji su se događali na tadašnjem rimskom Zapadau."
Simposion su prvog dana pozdravili i Ministar Vjera u Vladi Republike Crne Gore gospodin Budimir Dubak, arhimandrit Makarije (Mavrogahakis) rektor bogoslovije na Sionu, a u ime Vizantološkog Instituta Ninoslava Radošević. Nakon svečanog otvaranja uslijedilo je predstavljanje internet izdanja Goričkog Zbornika o kome je pričao jeromonah Jovan (Ćulibrk), koje možete pregledati na adresi www.mitropolija.cg.yu Mirko Kovačević sa beogradskog Arhitektonskog Fakulteta govorio je o arhitekturi srednjovjekovnih spomenika na Skadarskom jezeru.
Prva sesija predavanja posvećena "Krugu Zetske Svete Gore" održana je u Virpazaru, a govorili su arhimandrit Makarije (Jerusalimska Patrijaršija u XV vijeku), Momčilo Spremić (Crkvene prilike u Zeti u vrijeme Nikona Jerusalimca), monah Nikodim (Zetska Sveta Gora), monah Pavle (Zetska Sveta Gora u doba kralja Nikole), Irena Špadijer (Dijak Andrej – savremenik Nikona Jerusalimca), Tatjana Subotin-Golubović (Dioptra Filipa Monotropa u srednjovjekovnoj Srbiji).
Manastir Vranjina
Druga sesija: Krug Nikona i Jelene
Anika Skovran, Nina Gagova, Boško Bojović, Ninoslava Radošević, Dušan Sindik, Vukica Martinović, Nadežda Sindik, Tomislav Jovanović, Gelian Prohorov
Ručak
Treća sesija: Krug Nikonovog bogoslovlja
Episkop Atanasije (Jevtić), protosinđel Jovan (Purić), monah David (Perović), Ištvan Percel, đakon Milorad Lazić
 |
| 07.09.2000.Podgorica
Mitropolit g. Amfilohije (Radović) i Vladika Atanasije (Jeftić) na Međunarodnom simpasionu" Nikon Jerusalimljanin, vreme, ličnost i djelo
", koji se održava u Podgorici i na Skadarskom jezeru.
Snimio: Z. Ćirić |
Druga sesija predavanja posvećena ličnostima Nikona i Jelene održana je u manastiru Vranjina. U ovoj sesiji svoja predavanja su izložili Anika Skovran (Nikon Jerusalimac i Jelena Balšić u kulturnom kontekstu svog vremena), Dušan Sindik (Testament Jelene Balšić), Ninoslava Radošević (Nikonov Šestodnev), Nina Gagova-Georgijevna (Gorički Zbornik u kontekstu zborničke literatre XIV i XV vijeka). Nadežda Sindid (Kodikologija Goričkog Zbornika), Tomislav Jovanović (Slovo o Melhisedeku u Goričkom Zborniku).
Treća sesija posvećena Nikonovom bogoslovlju izazvala je najveću pažnju. Episkop Atanasije (O ispovjedanju vjere Nikona Jerusalimca u istorijskom kontekstu), Protosinđel Jovan (Trojična terminologija ispovjedanja vjere Nikona Jerusalimca u kontekstu liturgičkog bogoslovlja), Ištvan Percel (Sveti Simeon Novi Bogoslov u svijetlu ranijeg asketskog predanja pravoslavnog Istoka na jednoj strani i isihastičke sinteze XIV vijeka na drugoj strani). Nakon treće i ujedno posljednje sesije u okviru ovog Simposiona razvila se duga diskusija u kojoj je najveći dijelom Mitropolit Amfilohije odgovarao na pitanja učesnika Simposiona.
Manastir Starčeva Gorica
Sveta arhijerejska liturgija
Ručak
Generalna debata
Obilazak Brezovice i Moračnika
 |
| 07.09.2000.PodgoricaVladika Atanasije (Jeftić) na Međunarodnom simpasionu" Nikon Jerusalimljanin, vreme, ličnost i djelo
", koji se održava u Podgorici i na Skadarskom jezeru.
Snimio: Z. Ćirić |
Svetom Arhijerejskom Liturgijom y manastiru Starčeva Gorica koju je služio Mitropolit Crnogorsko-primorski Gospodin Amfilohije uz sasluženje arhimandrita Makarija iz Jerusalima, nakon koje je održan pomen starcu Nikonu Jerusalimljaninu i monahinji Jeleni Balšić, jeromonahu Pahomiju, jeromonahu Nikolaju, starcu Makariju sa Starčeve Gorice, kao i Božidaru Vukoviću štamparu, završen je ovaj međunarodno-naučni Simposion. U popodnevnim časovima učesnici Simposiona su obišli ostrva na Skadarskom jezeru Brezovicu i Moračnik.
Petnaesti vijek je za Jerusalimsku Patrijaršiju bio vrijeme previranja. Sa njene teritorije – sa Sinaja – je u prethodnom vijeku krenuo isihastički pokret, koji obnavlja pravoslavno monaštvo i u XV vijeku doživljava svoj drugi talas. Na Firentinskom saboru predstavnik Patrijaršije potpisuje uniju ali ona u Jerusalimu biva odbačena. Mnogi monasi iz Svete Zemlje se pokreću i prenose njeno specifično predanje širom pravoslavlja, dospijevajući i do Zetske Svete Gore.
Govoreći o opštim prilikama Sionske Crkve, daje se kontekst u kome je živio i oblikovao se Nikon, potonji starac manastira na Skadarskom jezeru i duhovnik Jelene Balšić.
Značaj koji su imale srpske zadužbine u Svetoj zemlji daleko prevazilazi okvire nemanjićke države jer su veoma mnogo doprinele razvoju monaštva pravoslavnih zemalja na izvorištu hrišćanstva. Od Stevana Nemanje, velikog darodavca već postojećih pravoslavnih manastira i crkava u Svetoj zemlji u XII veku, preko Rastka Nemanjića – Svetog Save, osnivača srpskog zadužbinarstva u njoj, sve do poslednjih Nemanjića, mnogobrojna su svedočanstva, pisana i graditeljska o tom značaju.
Najviše pažnje je u ovom izlaganju posvećeno manastiru Svetog Arhanđela Mihaila i Gavrila u Jerusalimu, zadužbini Kralja Milutina, koji je više vekova bio središte srpskog monaštva.
Crkvene prilike u Zeti bile su odvajkada specifične, jer su, osobito na obali, živeli izmešani pravoslavni i rimokatolici. U takvoj sredini delovao je sredinom XV veka Nikon Jerusalimac, monah-isihast, dobar poznavalac biblijskih tekstova, duboko odan hrišćanskoj vekovnoj tradiciji, učeni duhovnik koji je potvrdu svojih misli tražio u drevnosti i autoritetu crkvenih otaca. Sastavio je Šestodnevnik, koji se čuva u manastiru Savini, kao i poznati Gorički zbornik, iz 1 4 41/2. godine, u kome se pokazao kao dobar znalac tananih teoloških problema, posebno patrističkog predanja. Njegova pojava je svedočanstvo prisustva vizantijskog isihazma u Zeti poznog srednjeg veka. Bio je duhovnik Jelene Balšić, kćeri kneza Lazara, koja je obnovila crkvu Svetog Đorđa na skadarskom ostrvu Gorici (Brezovici ili Beški) i podigla novu crkvu, posvećenu Bogorodici. Pretvorila ih je u pravoslavno duhovno središte, u kome su delovali duhovnici vezani za Nemanjićku tradiciju i Srpsku crkvu. Kako po svemu izgleda, Nikon je uzeo veliku shimu i istovetno je lice s Nikandrom Jerusalimcem koji je 25. novembra 1442. sastavio Jelenin testament.
Nikon Jerusalimac živeo je i radio u neposrednom susedstvu Latina. Bilo je to vreme istovremenog širenja rimokatolicizma i mletačke vlasti. Posle posedanja Kotora i Ulcinja, Venecija je 1442. uzela Budvu i Drivast, a 1443. Bar. Tako je stekla celu obalu od Kotora do Bojane. Najznačajniji rimokatolički prelat bio je kotorski biskup Mlečanin Marin Kontareno (1429-1453). Sporio se oko jurisdikcije nad rimokatoličkim crkvama u Srbiji s barskim nadbiskupom, koji se više držao srpske strane i čak sarađivao s vojvodama despota Đurđa Brankovića. Kao pristalica pape Evgenija IV. (1431-1447.), Marin Kontareno prisustvovao je saboru u Firenci 1439. godine, posle koga su se unijatski vetrovi osetili i u Zeti. Dok su se pravoslavni Mitropoliti selili iz mesta u mesto, u Prečistu Krajinsku stizali su unijatski prelati grčkog i arbanaškog porekla. Najveći otpor širenju rimokatolicizma pružili su žitelji Grblja i nekadašnjih poseda Metohije Svetog Mihaila na Prevlaci. Njihove bune su u krvi ugušene, a Srpska pravoslavna crkva izgubila je deo vernika, ali je, ipak, samo delimično uzmakla pred rimokatolicizmom. Čak, slučaj Nikona Jerusalimca pokazuje da su dva hrišćanska pogleda na svet, istočni i zapadni, egzistirali u Zeti jedan kraj drugog.
U izlaganju će se kartom prikazati rasprostranjenost odnosno raspored srednjovekovnih spomenika na Skadarskom jezeru, dati njihova podela po nameni i prikazati arhitektura svake grupe, sa napomenama o analogijama odnosno mogućem ili sigurnom poreklu, o uticajima istoka i zapada i dr. Na kraju će se ova celina pokušati da definiše kroz ulogu pojedinačnih spomenika u njoj na kraju srednjeg veka.
Iako istorijski bliža kraju perioda srednjovekovne Zete, basen Skadarskog jezera i doba Nikona Jerusalimca i Jelene Balšić po svom geografskom i duhovnom sadržaju stoje na sredini razvojnog istorijskog luka Zete odnosno Zetske episkopije – mitropolije. Po svojim duhovnim dometima, bogatoj zadužbinarskoj graditeljskoj delatnosti ona predstavlja ujedno i najviši domet duhovnog razvoja srednjovekovne Zete. Ono što je započeto na Prevlaci, sedištu Zetske episkopije, i što će se završiti na Cetinju osnivanjem Cetinjskog manastira svoju najvišu tačku je dostiglo u sredini tog geografskog prostora, a koja se po duhovnosti i nasljeđu prenesenom što svojevremeno od Svetog Save, što u doba Jelene Balšić od Nikona Jerusalimca, može sa pravom nazvati Zetskom Svetom Gorom.
Pokušaj prikaza obnove manastira i crkava zetskog bazena u periodu vladavine kralja Nikole na osnovu istorijskih izvora sabranih u arhivu Mitropolije Crnogorsko-primorske. Naročita pažnja se posvećuje manastiru Vranjini.
U prvoj polovini XV veka, pred konačni pad srpskih zemalja pod naletima Osmanlija, književnost i umetnost doživljavaju svoj poslednji veliki procvat. U državi Balšića Nikon Jerusalimac i Jelena Balšić nisu samo akteri jedne neobične prepiske nego i predstavnici visoke duhovnosti toga doba. U državi Lazarevića i Brankovića takođe djeluje niz književnih poslenika. Ovoga puta skrenućemo pažnju na jednoga od njih – dijaka Andreja, pisara Zbornika iz 1425. godine koji se čuva u Crkvenoistorijskom i arheološkom institutu u Sofiji (Bugarska) pod brojem 182. Nedovoljno poznat u domaćoj nauci, ovaj pisar i kodeks koji je ispisao predstavljaju važno svedočanstvo o duhovnim interesovanjima i književnom ukusu vremena i mogu poslužiti za kompleksnije sagledavanje kulturne situacije na širem području srpskih zemalja prve polovine XV veka.
Sredinom XIV veka, u krugu monaha-sinaita (u Paroriji) prevedena je Dioptra Filipa Monotropa. Ovo delo, napisano krajem XI veka, veoma brzo je bilo prihvaćeno i u srpskoj sredini, o čemu svedoči rukopis br. 72 (iz treće četvrtine XIV veka) pljevaljskog manastira Svete Trojice. Dioptra je u Vizantiji bila popularno monaško štivo. Autor Dioptre smatra se jednim od preteča isihazma, te je to jedan od razloga što je njegovo delo bilo prevedeno na slovenski jezik upravo u sredini monaha-isihasta, kao prigodno štivo koje pomaže u razumevanju i prihvatanju ideja isihastičkog pokreta. Sa obzirom na obilje citata iz crkvenih otaca, Filipovo delo može se posmatrati kao neka vrsta antologije – izbora tekstova u kojima je moguće naći odgovore na mnoga pitanja koja interesuju srednjovekovnog čoveka. Srazmerno veliki broj slovenskih prepisa (oko 170, koliko ih je do sada poznato) svedoči o velikoj popularnosti Dioptre u slovenskoj sredini. Dioptra je, nesumnjivo, stigla u Srbiju zajedno sa izbeglicama iz Bugarske, a tek predstoje ozbiljna istraživanja koja će pokazati u kojoj je meri ona uticala na razvoj srpske književnosti kraja XIV i prve polovine XV veka.
Država Jeleninog muža i sina su živele u najtešnjoj vezi sa despotom Stefanom Visokim, i ta veza je bila prevashodno duhovna: povezivala ih je kako izuzetna Jelenina ličnost, tako mnogo više isihastička duhovnost koja je bila i izvor kulturnog preporoda u sami sumrak stare srpske državnosti. Posebnu boju tom preporodu dodaje odnos sa Venecijom, preko koje se uspostavlja odnos sa Evropom ćinkvećenta.
Istorijski izvori, posebno oni dubrovačkog porekla, osvetljavaju ličnost Jelene Balšić iz dva ugla: a) njen životopis kao supruge i udovice Đurđa Stracimirovića i majke Balše Trećeg, i b) kao supruge i udovice vojvode Sandalja Hranića. Te njene uloge su uvek bile tesno prepletene. Na kraju je ipak prevagnula postojbina prvog supruga, na čijoj teritoriji je i preminula. Testament, sačuvan u prepisu, svedoči ko su bile ličnosti kojima je posvetila svoje poslednje misli i želje.
Jelenin testament obiluje nazivima njenih ličnih stvari, koji se u tom obliku ili uopšte rijetko gdje drugdje mogu pronaći. U radu se te riječi popisuju, traže njihovi uobičajeni dubleti ili im se pokušava pronaći porijeklo u drugim jezicima.
Dva vladarska žitija – Svetih Simeona i Save – koje se nalaze u Goričkom zborniku a koja se po mjerilima žitijske književnosti mogu smatrati autentičnim Nikonovim djelima, daju Nikonu Jerusalimcu posebno mjesto u opštem luku razvoja naše književnosti .
Rukopis br. 21 manastira Savine sadrži Šestodnev koji je prepisao Nikon Jerusalimac 1440. godine. Radi se o prevodu sa grčkog dela O stvaranju sveta Sverijana iz Gavale (IV/V vek). Ovaj srpskoslovenski prevod nastao je najverovatnije u XIV veku.
Gorički zbornik, srpski rukopis iz 1441/42. godine dragocjen je pisani spomenik koji predstavlja izuzetno svjedočanstvo o tome kako su nastajale knjige za srednjovekovnu južnoslovensku aristokratiju. U ovom radu predstavljen je sadržaj Zbornika, njegova koncepcija i neki od izvora. Analiziran je udio naručioca, Jelene Balšić, i sastavljača, Nikona Jerusalimca. U odnosu na ove elemente Zbornik je upoređen sa drugim zbornicima sličnog tipa u južnoslovenskoj tradiciji XIV i XV vijeka.
Iako su izvesni tekstovi ovog značajnog zbornika poznati u nauci, on nije kodikološki obrađen u celini, što bi omogućilo tačnije tumačenje njegovog celokupnog sadržaja, kao i određivanje tipa zbornika. Kako se kodikologija zasniva dobrim delom na arheografskim podacima, to će u ovom radu biti urađen arheografski opis kodeksa.
Slovo o Melhisedeku spada u ređe sačuvane prepise apokrifa iz ciklusa o Avraamu. Za razliku od jedne druge varijante ovog apokrifa, prepis u Goričkom zborniku nosi posebnu vrstu lirizma. Na žalost, prepis iz Goričkog zbornika nije sačuvan u celini, jer nedostaje jedan deo pri kraju.
Na poslednjim stranicama Goričkog zbornika nalazi se kratko ispovedanje vere, kome do sada nije uopšte posvećena pažnja. Osvrćući se na činjenicu da je Nikon Jerusalimac u Šestodnevniku prevodio i ispovedanje vere svog savremenika carigradskog patrijarha Genadija Sholarija, autor Nikonov tekst proučava u kontekstu ispovedanja vere kroz istoriju Crkve i aktuelnih crkvenih i kulturnih prilika.
Ispovedanje vere Nikona Jerusalimca koje se nalazi u Goričkom zborniku je isključivo trojično. U ovom radu se izrazi koji se koriste za Svetu Trojicu ispituju u svetlu izraza koji su se dijahronijski koristili u liturgici Crkve, kao autentičnom izrazu njene vere.
U Goričkom zborniku se nalazi neobična prerada Besede br 16. Svetog Grigorija Bogoslova, izgovorena "ocu kad je ćutao zbog štete od grada"; u radu se pokazuje kako se ona, na osnovu očigledno izvrsnog poznavanja djela Svetog Grigorija, pretvara u specifičnu sumu njegovog pashalnog bogoslovlja.
U radu se vrši identifikacija svetootačkih prevoda uključenih u prvi poznati zbornik koji je sastavio Nikon Jerusalimac, Šestodnevnik, do sada lociran u 1439. godinu, i raspravlja o njihovom bogoslovskom značaju za srpsku duhovnu kulturu.
Nekoliko naučnika primetili su jedan iznenađujući element u mističkom bogoslovlju Svetog Simeona Novog Bogoslova. Ustvari, on govori o "bitijnom zajedničarenju" sa Bogom ili "pričešćivanju božanskim bićem". Ovo kao da je u ozbiljnoj suprotnosti sa tradicionalnim mišljenjem koje vodi poreklo iz srednjeg veka i prema kome je Sveti Simeon bio direktni preteča isihastičkog učenja o božanskim dejstvima ili energijama. U mome radu pokušaću da dam vrlo oprezan odgovor na ovu zbunjujuću pojavu i da ga izložim kritici prisutnih. Elementi ovog opreznog odgovora su sledeći:
1. Sveti Simeon je zaista govorio o bitijnom zajedničarenju i učešću u božanskom biću. Ovo ne može biti predmet rasprave.
2. U isto vreme Sveti Simeon je bio potpuno svestan učenja Kapadokijaca o razlici između božanske suštine i božanskih dejstava (energija). Međutim, on to učenje tumači na sopstveni način, različit od isihastičkog tumačenja koje će prevagnuti kasnije, u četrnaestom veku.
3. Učenje Svetog Simeona je utemeljeno na njegovim pogledima na evharistijsko zajedničarenje, u kojem je jedinstvo Boga i čoveka ostvareno kroz Hristovo božanstvo i čoveštvo.
4. Ovo učenje koje je po svom izrazu različito od isihastičkog učenja, pa samim tim i od glavnih tokova kasnije pravoslavne teologije, ipak izgleda da pokriva istu duhovnu stvarnost. Prema tome, iako je beskorisno pripisivati Svetome Simeonu koncepte koji nikada nisu bili njegovi, mi smatramo da imamo pravo da govorimo o unutrašnjoj uskladivosti ova dva učenja.
Mitropolija Crnogorsko-primorska : Duhovna biblioteka : Međunarodni naučni simposion NIKON JERUSALIMLjANIN
Copyright ©1999-2000 Pravoslavna Mitropolija Crnogorsko-primorska. Sva prava zadržana.